Tο Αρσάκειο Ψυχικού

 

Δεν είναι εύκολο να περιγράψεις ένα κτήριο μέσα στο οποίο έχεις ζήσει τα ωραιότερα και τα πιο ανέμελα χρόνια τής ζωής σου. Κάθε τοίχος, κάθε αίθουσα είναι φορτισμένη από τις αναμνήσεις μιας τρυφερής ηλικίας στην οποία όμως τέθηκαν οι βάσεις μιας ολόκληρης ζωής. Τα κτήρια όμως αυτά έχουν την ιστορία τους που είναι συνυφασμένη όχι μόνο με τις προσωπικές ιστορίες όσων δίδαξαν ή φοίτησαν σε αυτά αλλά πολλές φορές και με την ιστορία τού έθνους.

Από το 1919 ήδη, το Δ.Σ. τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας είχε συνειδητοποιήσει ότι θα έπρεπε το «παλαιόν Αρσάκειον» να αντικατασταθεί από νέο οικοδόμημα, το οποίο θα πληρούσε τις απαιτήσεις των εξελιγμένων και πιο συγχρόνων σχολείων. Έπρεπε λοιπόν να βρεθεί χώρος κατάλληλος για την οικοδόμηση ενός τέτοιου σχολείου, αυτή τη φορά εκτός των ορίων τής πόλεως.  Η Αθήνα είχε πια μεγαλώσει και το Αρσάκειο βρισκόταν στην καρδιά μιας πολυάνθρωπης πόλης. 

anatoliki pleyra1931

Άποψη του Αρσακείου Ψυχικού το 1931 από την Ανατολική πλευρά

Ο Πρόεδρος τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας Γεώργιος Ιατρού αναζητούσε τότε έναν χώρο αρκετά μακριά από το κέντρο τής Αθήνας για να κτιστεί το νέο σχολείο. Ύστερα από πολλές έρευνες για την ανεύρεση τού καταλλήλου οικοπέδου «το Συμβούλιον ωδηγήθη εις την κατ’ αρχήν απόφασιν όπως επιλέξη τοιούτον παρά την θέσιν “Ψυχικόν”, ανήκον εις την Ανώνυμον Εταιρείαν “Κέκρωψ”, εις το υψηλότερον μέρος πρανούς φερομένου προς την οδόν Κηφισίας και από τής οποίας η όντως μαγευτική θέα εκτείνεται πέραν τής κοίτης τού Ιλισσού, διά τής καταφύτου πεδιάδος μέχρι τού απέναντι και εις το βάθος ευρισκομένου όρους Υμηττού» διαβάζουμε στα Πρακτικά τού Δ.Σ. τής 30ής Ιουλίου 1926. 

10440873 10204027624270358 7948544394633892252 n.jpg

Αρσακειάδες ήρθαν από την Αθήνα στο Ψυχικό για να δουν το υπό ανέγερση νέο κτήριο του Σχολέιου τους 1929

Το 1927 η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία αγόρασε το 60 στρεμμάτων οικόπεδο στο Παλαιό Ψυχικό, ένα από τα προνομιούχα προάστια τής Αθήνας, έναντι τού ποσού των 900.000 δραχμών. Το οικόπεδο απείχε 6 χιλιόμετρα από την Αθήνα. Η μεγάλη του έκταση έδινε τη δυνατότητα να οικοδομηθεί εκεί σχολείο με χώρους άθλησης, ψυχαγωγίας, καθώς και οτιδήποτε άλλο θα έπρεπε να περιλαμβάνει ένα σύγχρονο για την εποχή σχολείο. Η θεμελίωση τού νέου κτηρίου έγινε στις 23 Ιουλίου 1931, επί προεδρίας Ι. Koυντουριώτη. Μια ομάδα αρχιτεκτόνων (ο Α. Κριεζής, ο Αν Μεταξάς, οι Ελβετοί  Μπουντέ και Βενσάν και ο Γάλλος Λεφέβρ) εργάστηκαν για την εκπόνηση των σχεδίων εκ των οποίων εγκρίθηκε τελικά το σχέδιο τού Α. Κριεζή. Στα Πρακτικά τής Συνέλευσης τής 6ης Μαρτίου 1932 αναγγέλθηκε ότι «Το όνειρο τού Ψυχικού επραγματοποιήθη διά μεγαλοπρεπεστάτης οικοδομής μελλούσης να περιλάβη οικοτροφείον και τα διάφορα σχολεία μετά τού Ιερού Ναού και τού Γυμναστηρίου, όπερ οφείλει να διεγείρη την υπερηφάνειαν των εταίρων.»

aero1931

Αεροφωτογραφία του οικοπέδου του Αρσακείου το 1931

Το Διοικητικό Συμβούλιο τής Εταιρείας, περήφανο για το νέο του απόκτημα, αποφάσισε στις 24 Φεβρουαρίου 1933 α) να διατηρηθούν «τα εν Αθήναις σχολεία» (Πρότυπο, Διδασκαλείο και Γυμνάσιο), β) να εγκατασταθεί και να λειτουργήσει οικοτροφείο στο Ψυχικό από το 1934, γ) να ιδρυθεί πρότυπο 6τάξιο πλήρες Δημοτικό στο Ψυχικό, δ) να μεταφερθεί στο Ψυχικό ένα τμήμα των Α΄, Β΄ και Γ΄ τάξεων τού πενταταξίου Διδασκαλείου που βρίσκεται στην Αθήνα και ε) να μεταφερθεί στο Ψυχικό ένα τμήμα των Α΄ και Β΄ τάξεων τού Γυμνασίου. Παράλληλα αποφάσισε στο νέο σχολείο να οργανωθούν και να λειτουργήσουν: 1. τμήμα Οικοκυρικής, 2. τμήμα  Ξένων Γλωσσών, 3. τμήμα Ορθοπαιδικής Γυμναστικής.

Μια περιγραφή τού κτηρίου από τον δημοσιογράφο Πολ. Παπαϊωάννου, δημοσιευμένη στην εφημερίδα «Καθημερινή» τον Μάιο του 1939, λέει συγκεκριμένα τα εξής: «Από την κυρία είσοδο τού κήπου καμαρώνουμε με μια δικαιολογημένη υπερηφάνεια το κεντρικό κτήριο που υψώνεται στο βάθος. Είναι έκδηλος ο πλούτος, η μεγαλοπρέπεια, η πολυτέλεια και η τάξις που επικρατούν παντού. Το πράσινο χρώμα που κυριαρχεί και το άρωμα τής βλαστήσεως μαζί με την πανοραματικήν θέαν που σού χαρίζει η υπέροχος τοποθεσία σε κρατούν μαγεμένο. Καταλαβαίνεις ότι ένα από τα μεγαλύτερα έργα τής εποχής μας έστησε έτσι επιβλητικά το θρόνο του στην πιο κατάλληλη, στην πιο γραφική θέσι.»

1936

Άποψη του Αρσακείου Ψυχικού από το δάσος το 1936

Η μεγαλοπρεπής είσοδος με τα Προπύλαια δεσπόζει στον χώρο. Εκεί μεταφέρθηκαν από το Αρσάκειο Μέγαρο οι δύο μαρμάρινες πλάκες με τα ονόματα των ευεργετών και τα ονόματα των μελών των Δ.Σ. Μετά την κεντρική είσοδο τού κτηρίου ευρίσκεται ο κεντρικός προθάλαμος, όπου γίνονταν η πρωινή προσευχή. Στο βάθος τού προθαλάμου και στο κεφαλόσκαλο μιας σκάλας ευρίσκεται η προτομή τού Αποστόλου Αρσάκη, έργο τού γλύπτη Δ.Π. Κόσσου που φιλοτεχνήθηκε το 1859 και μεταφέρθηκε στη νέα της θέση όταν ολοκληρώθηκε το Αρσάκειο Ψυχικού.

1933

Τα σχολικά λεωφορεία στο Αρσάκειο Ψυχικού

Στο βάθος τού προθαλάμου και αριστερά ήταν η τραπεζαρία, όπου έτρωγαν οι εσωτερικές μαθήτριες. Τα μαγειρεία βρίσκονταν παραπλεύρως, στους χώρους που σήμερα στεγάζεται το Χημείο τού Β΄ Αρσακείου Γυμνασίου - Λυκείου. Αργότερα, μετά τον πόλεμο, η αίθουσα αυτή διαμορφώθηκε σε βιβλιοθήκη, ενώ σήμερα έχουν δημιουργηθεί εκεί αίθουσες διδασκαλίας. Στη δεξιά πλευρά τού προθαλάμου βρισκόταν το Θέατρο, μια άνετη αίθουσα με ευρύχωρη σκηνή καθώς και παρασκήνια στον κάτω όροφο. Λόγω τού νέου αυτού θεάτρου το Δ.Σ. αποφάσισε «πάσσαι  αι μεγάλαι εορταί τής Εταιρείας να γίνονται εις το θέατρον τού Αρσακείου Ψυχικού.». Έτσι, σ’ αυτό το θέατρο πραγματοποιήθηκε και το μεγαλύτερο μέρος των τελετών για τον εορτασμό τής 100ετίας τής Φ.Ε. Την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου 1936 και ώρα 10 π.μ. ξεκίνησε ο επίσημος εορτασμός των 100 ετών από την ίδρυση τής Εταιρείας με ομιλίες, απαγγελίες και εκθέσεις έργων μαθητριών. Η τελετή κινηματογραφήθηκε από τους αδελφούς Γαζιάδη και η ταινία σώθηκε ώς τις μέρες μας. Την 1η Νοεμβρίου 1936 παρουσιάστηκε η τραγωδία τού Ευριπίδη «Ιφιγένεια εν Ταύροις» «κατά το Πρωτότυπον, Διδασκαλία υπό τού αειμνήστου Γεωργίου Γαρδίκα, και τής Αγάθης Νικοκάβουρα, καθηγητρίας τού εν Αθήναις Γυμνασίου, Σκηνοθεσία και Μουσική υπό τού κ. Ορέστου Κοντογιάννη».

esoteriko 1936

Ο εσωτερικός κεντρικός διάδρομος του Αρσακείου Ψυχικού

Οι αίθουσες διδασκαλίας ήταν φωτεινές και ευρύχωρες. Εκτός από τις απλές τάξεις υπήρχαν και ειδικά διαμορφωμένες αίθουσες για το μάθημα τής Ζωγραφικής, τής Μουσικής, τής Φυσικής και τής Χημείας. Το Γυμναστήριο τού Σχολείου ήταν εφοδιασμένο με τα τελειότερα όργανα γυμναστικής. Υπήρχε ακόμα ειδική αίθουσα για ορθοπαιδικές ασκήσεις. Παραπλεύρως υπήρχε μια πλατεία για γυμναστική στο ύπαιθρο. Εκεί το 1962 κατασκευάστηκαν δύο γήπεδα μπάσκετ. Για τις ανάγκες κατασκευής τους η Εταιρεία αναγκάστηκε να αποχωριστεί 5 μεγάλους ευκαλύπτους, οι ρίζες των οποίων κατέστρεφαν συστηματικά τον τοίχο και τα δάπεδο. Στους δύο τελευταίους ορόφους τού κτηρίου στεγαζόταν το Οικοτροφείο και υπήρχαν εγκαταστάσεις για τις εσωτερικές μαθήτριες, η παραμονή των οποίων στο Σχολείο  ήταν συνεχής. Για τις μικρές μαθήτριες υπήρχαν κοιτώνες που περιελάμβαναν 20 κρεβάτια, με παρακείμενους χώρους προσωπικής καθαριότητος, ενώ οι μεγάλες μαθήτριες διέμεναν σε ατομικά διαμερίσματα με κρεβάτι, γραφείο, τραπέζι νιπτήρα και ντουλάπα. Το Οικοτροφείο λειτουργούσε από τις 13 Σεπτεμβρίου έως τις 30 Ιουνίου. Το φαγητό προετοιμαζόταν στο Σχολείο, γιατί η ανάθεση τής προετοιμασίας του σε εργολάβο είχε αποτύχει πλήρως. Με μεγάλη επιμέλεια επελέγη η επίπλωση και η προμήθεια των σκευών για τον εξοπλισμό του. Σώζονται μάλιστα ώς τις μέρες μας τα καζάνια, οι κουτάλες και πολλά άλλα σύνεργα από αυτά που χρησιμοποιούσε ο μάγειρας. Τα πιάτα και τα μαχαιροπήρουνα παραγγέλθηκαν στο εξωτερικό. 

11

Οι κοιτώνες για τις μικρές μαθήτριες

mageiremata

Τα μαγειρία της Σχολής Οικοκυρικής

trapezaria

Η τραπεζαρία των εσωτερικών μαθητριών

Στο Αρσάκειο στεγαζόταν ακόμα η Οικοκυρική Σχολή, μονοετούς φοιτήσεως, που ιδρύθηκε το 1933. Προσαρτημένα σ’ αυτήν ήταν και τα προαιρετικά μαθήματα Γαλλικής, Αγγλικής, Γερμανικής, Κλειδοκύμβαλου και Ορθοπεδικής Γυμναστικής. Η διευθύντρια τής σχολής Ασπασία Σκορδέλη φρόντισε για την οργάνωση όλων αυτών των μαθημάτων, αλλά και για τον εξοπλισμό των εργαστηρίων Μαγειρικής  με όλα τα απαραίτητα σκεύη αλλά και με 4 ηλεκτρικές κουζίνες των 400 watt.

Ο στίβος τού Σχολείου περιγράφεται από τον Στ. Γαλάτη ως «ευρύς χώρος προ τού κτηρίου επιφανείας 3.000 μέτρων προφυλασσομένης υπ’ αυτού εκ των Βορείων ςνέμων», ο οποίος «χρησιμεύει διά τας Παιδιάς των μαθητριών.» Εκεί διεξάγονταν και οι γυμναστικές επιδείξεις. Υπήρχε σκάμμα για άλματα, και δίχτυ για ποδοσφαίριση. Εδώ τοποθετήθηκε το 1937 και η μαρμάρινη ανάγλυφη στήλη, εμπρός από το κτήριο τού Σχολείου, η οποία ήταν δώρο των αποφοίτων Αρσακειάδων για τη συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυσή του.

F005

Ο στίβος του Σχολείου και η Αγ. Αναστασία

Η Παιδαγωγική Ακαδημία στεγάστηκε σε ιδιαίτερο κτήριο, πίσω από τα Γυμναστήρια.To 1935-36 όλες οι τάξεις τού Διδασκαλείου τής ΦΕ μεταφέρθηκαν στο Ψυχικό, όπου λειτούργησε η «Αρσάκειος Παιδαγωγική Ακαδημία», αρχικά μόνο για κορίτσια. Από το 1980 έγιναν δεκτά και αγόρια. Η λειτουργία της σταμάτησε το 1988 όταν με νόμο τού κράτους την εκπαίδευση των δασκάλων ανέλαβαν τα Πανεπιστήμια.

Ο ναός τής Αγίας Αναστασίας τής Ρωμαίας, που κτίστηκε στον χώρο τού Αρσακείου Ψυχικού σε σχέδιο τού Α. Κριεζή, λειτουργούσε κανονικά, αφού υπήρχαν μαθήτριες που διέμεναν στο Σχολείο όλο τον χρόνο. Εδώ μεταφέρθηκαν εικόνες από τον παλαιό ναό τής Αγίας Αναστασίας τού Αρσακείου Μεγάρου, καθώς και το δώρο τού Απόστολου Αρσάκη, ένας χρυσοκέντητος επιτάφιος κεντημένος στο χέρι από κοπέλες στη Ρουμανία. Ο ευεργέτης τον έδωσε στον Νικόλαο Χατζόπουλο για να τον μεταφέρει στην Ελλάδα, το 1874 . Τα εγκαίνια τού ναού έγιναν με κάθε επισημότητα στις 29 Οκτωβρίου 1933.

Ίσως ο πλέον αγαπημένος για τις μικρές μαθήτριες χώρος στο Σχολείο ήταν το δάσος. Ήταν ο χώρος των παιχνιδιών, με τις κούνιες, τις τραμπάλες, τις τσουλήθρες, για όλες τις ανέμελες ώρες που είναι βαθιά φυλαγμένες στη μνήμη και την ψυχή των αποφοίτων. Σήμερα η μορφή του έχει αλλάξει. Για τις ανάγκες τού Σχολείου έχουν προστεθεί μικρά γήπεδα ποδοσφαίρου, αίθουσες διδασκαλίας και μια σύγχρονη παιδική χαρά.

13062312 10209556154528858 1462823432080621187 n

Μαθήτριες του Σχολέιου στο δάσος στο 1956

Η κήρυξη τού Πολέμου στις 28 Οκτωβρίου 1940 είχε ως αποτέλεσμα την επίταξη τού κτηρίου τού Αρσακείου Ψυχικού και τη μετατροπή του σε νοσοκομείο. Το Σχολείο σταμάτησε να λειτουργεί εκεί και τα μαθήματα γίνονταν στο Αρσάκειο Μέγαρο, στην Πανεπιστημίου, και σε άλλα μισθωμένα κτήρια. Στο δάσος εγκαταστάθηκαν στρατιώτες σε ΤΟΛ και στον στίβο γράφτηκε με μεγάλα γράμματα ο αριθμός 401 για να φαίνεται από ψηλά ότι πρόκειται για νοσοκομείο και να μη βομβαρδιστεί.

30652757 10216053263432520 3781771326067310592 n

Απόφοιτες του Αρσακείου Ψυχικού το 1968

Το 1955 το Δ.Σ. τής Φ.Ε. αποφάσισε την οικοδόμηση νηπιαγωγείου μέσα στο οικόπεδο τού Αρσακείου Ψυχικού. Τον πρώτο χρόνο το Νηπιαγωγείο, με διευθύντρια την κ. Αικ. Παναγιωτοπούλου λειτούργησε σε μία αίθουσα τού Γυμναστηρίου. Το κτήριο άρχισε να κτίζεται το 1956 σε σχέδια τού ελβετικού Υπουργείου Παιδείας που είχαν σταλεί από τη Γενεύη. Το 1965 το αρχικό κτήριο συμπληρώθηκε, σε σχέδια τού Θ. Πολυχρονόπουλου, και το 1988 έγιναν νέες προσθήκες. Στον ίδιο χώρο, αλλά πλήρως εκσυγχρονισμένο, λειτουργεί το Νηπιαγωγείο τού Αρσακείου Ψυχικού μέχρι σήμερα.

sxl 033 1

Το Νηπιαγωγείου του Αρσακείου Ψυχικού

Τα χρόνια πέρασαν, όμως το Αρσάκειο Ψυχικού παραμένει αγέρωχο, περήφανο στην κορυφή τού λοφίσκου. Ο γύρω χώρος άλλαξε. Κτίστηκαν πολυκατοικίες, δημιουργήθηκαν ολόκληρες συνοικίες στους πρόποδες τού Υμηττού, διανοίχτηκαν μεγάλες και πολύβουες λεωφόροι και όμως το Αρσάκειο Ψυχικού εξακολουθεί να δεσπόζει στον γύρω χώρο για να θυμίζει την πολύτιμη και πολύχρονη προσφορά του στην εκπαίδευση των κοριτσιών αλλά και των αγοριών από το 1981.

11737832 577461059058249 740167622703429228 n

Κέντημα με το Αρσάκειο Ψυχικού, κεντημένο από Αρσακειάδες

 

Παναγιώτα Ατσαβέ

Φιλόλογος - Ιστορικός

Γεώργιος Κουντουριώτης. Ο πρώτος πρόεδρος τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1841)

 

O Γεώργιος Κουντουριώτης γεννήθηκε στην Ύδρα το 1782. Γονείς του ήταν ο Αντρέας Αναγνώστης Κουντουριώτης και η Μαρία Κοκκίνη, κόρη τού πλούσιου εμπόρου Λάζαρου Κοκκίνη. Είχε αρβανίτικη καταγωγή. Το πραγματικό όνομα τής οικογενείας ήταν Ζέρβας. Το παρατσούκλι «Κουντουριώτης» έδωσαν οι συντοπίτες του στον πρόγονό του Χατζηγιώργη Ζέρβα, ο οποίος ζούσε στην Κούντουρα Μεγαρίδος και εξακολουθούσε να φορά την τοπική στολή ακόμα και όταν γύρισε στην Ύδρα.

D1lgnFTUkAE31kL[1]

Ο Γεώργιος Κουντουριώτης, πρώτος Πρόεδρος της Φ.Ε.

Μετά τη δολοφονία τού πατέρα του ασχολήθηκε με τη ναυτιλία και το εμπόριο, όπως ο αδελφός του Λάζαρος Κουντουριώτης. Εκτός από τη ναυτιλία ασχολήθηκε και με την πολιτική. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση ήταν ο πιο πλούσιος Έλληνας τής εποχής. Αν και θεωρούσε πρόωρη και επικίνδυνη την έκρηξη τής Επανάστασης διέθεσε μεγάλα ποσά καθώς και τα πλοία του για τις ανάγκες τού Αγώνα. Ο Γεώργιος Κουντουριώτης ασχολήθηκε με την πολιτική οργάνωση τού Αγώνα από το 1823, όταν ξέσπασε ο πρώτος εμφύλιος πόλεμος. Συμμετείχε ως πληρεξούσιος τής Ύδρας στη Β΄ Εθνοσυνέλευση τού Άστρους (1823). Το 1824 με προτροπή τού Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου έγινε μέλος τού νέου Εκτελεστικού και εκλέχθηκε πρόεδρος τού Εκτελεστικού (πρωθυπουργός) στο Μεσολόγγι. Οι θέσεις του κατά τη διάρκεια των εμφυλίων κατακρίθηκαν από πολλούς. Στις 12 Ιουνίου 1824 και αφού είχαν προηγηθεί αιματηρές αδελφοκτόνες συγκρούσεις, η κυβέρνησή του εγκαταστάθηκε στο Ναύπλιο. Δυστυχώς την περίοδο εκείνη οι πολιτικοί δεν είχαν αντιληφθεί ότι ο στρατός τού Ιμπραήμ ήταν εκπαιδευμένος και οι ίδιοι δεν μπορούσαν να τον αντιμετωπίσουν. Μετά την καταστροφική ήττα των Ελλήνων από τον Ιμπραήμ στο Κρεμμύδι (7 Απριλίου1825), ο Κουντουριώτης επέστρεψε στο Ναύπλιο άδοξα και κάτω από τη γενική κατακραυγή. Μετά την αυτοθυσία τού Παπαφλέσσα στο Μανιάκι (20 Μαΐου 1825) αναγκάστηκε να αποφυλακίσει τον Κολοκοτρώνη, που ήταν ο μόνος σε θέση να αντιμετωπίσει τον Ιμπραήμ.

Στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση τής Τροιζήνας (1827) εναντιώθηκε στην εκλογή τού Ιωάννη Καποδίστρια, όπως και οι περισσότεροι πολιτικοί που, όπως και εκείνος, ανήκαν στη «φιλογαλλική» μερίδα. Ωστόσο, μετά την άφιξη τού κυβερνήτη στην Ελλάδα, διορίστηκε στις 23 Ιανουαρίου 1828 πρόβουλος τής Οικονομίας τού Πανελληνίου (γνωμοδοτικό σώμα), θέση όμως που δεν διατήρησε για πολύ, επειδή σύντομα εντάχθηκε στην αντιπολίτευση. Στις 14 Αυγούστου 1829 διορίστηκε από τον Καποδίστρια μέλος τής νεοσύστατης 27μελούς Γερουσίας, αλλά δεν αποδέχθηκε τη νέα του θέση. Πήρε ενεργό μέρος στις αντιπολιτευτικές ενέργειες κατά τού κυβερνήτη και το 1831 πρωτοστάτησε στην αποστασία τής Ύδρας. Μετά τη δολοφονία τού Καποδίστρια (27 Σεπτεμβρίου 1831) διορίστηκε από τη Γερουσία μέλος τής Διοικητικής Επιτροπής, που την αποτελούσαν εκπρόσωποι όλων των πολιτικών παρατάξεων. Αποσύρθηκε όμως τον Αύγουστο 1832.

Στα χρόνια τού Όθωνα διορίστηκε αντιπρόεδρος τού Συμβουλίου τής Επικρατείας (ήταν πολιτικό και όχι δικαστικό σώμα, όπως είναι σήμερα) και ακολούθησε μετριοπαθέστερη πολιτική. Ήταν ο πρώτος πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας το 1836. Κατά την εξέγερση τής 3ης Σεπτεμβρίου 1843 ήταν μέλος τής επιτροπής τού Συμβουλίου τής Επικρατείας στην οποία είχαν ανατεθεί οι επαφές με τον βασιλιά. Το 1844 έγινε γερουσιαστής και διετέλεσε πρόεδρος τής Γερουσίας από τις 26 Σεπτεμβρίου ώς τις 8 Απριλίου 1844. Στις 8 Μαρτίου 1848 διορίστηκε από τον Όθωνα πρόεδρος τού υπουργικού συμβουλίου (πρωθυπουργός) και ανέλαβε και το υπουργείο των Ναυτικών. Η κυβέρνησή του, που αποτελούσε ουσιαστικά συνασπισμό τού γαλλικού και τού ρωσικού κόμματος, είχε να αντιμετωπίσει σειρά εσωτερικών εξεγέρσεων, καθώς και όξυνση των σχέσεων με την Οθωμανική αυτοκρατορία. Διατηρήθηκε στην εξουσία ώς τις 15 Οκτωβρίου 1848, όταν παραιτήθηκε, κατηγορώντας το αυλικό περιβάλλον για παρεμβάσεις στο έργο του.

200px Georgios Kountouriotis[1]

Ο Γεώργιος Κουντρουριώτης σε γκραβούρα της εποχής

Κατά τη διάρκεια τής προεδρίας του στη Φ.Ε. πραγματοποιήθηκε σπουδαίο και ουσιαστικό έργο, το οποίο έθεσε τις βάσεις τής μετέπειτα πορείας της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Συγκεκριμένα :α) συντάχθηκε, ψηφίστηκε και εγκρίθηκε ο πρώτος Διοργανισμός τής ΦΕ (Καταστατικό), β) αποφασίστηκε η εστίαση τής δραστηριότητάς της στην εκπαίδευση των κορασίων, γ) ιδρύθηκε το πρώτο Σχολείο τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, το οποίο στεγάστηκε στην οικία Βιτάλη – Συριανού και αργότερα στην οικία Λογοθέτου και την οικία Δοσίου, δ) αποφασίστηκε η ίδρυση Νηπιαγωγείου από τη Φ.Ε.

Ο Κουντουριώτης πέθανε στην Ύδρα στις 13 Μαρτίου 1858. Ήταν σίγουρα από τους Έλληνες που ξεκίνησαν τον αγώνα εναντίον των Τούρκων πλούσιοι και πέθαναν φτωχοί. Μετά τον θάνατό του χρειάστηκε να δοθεί τιμητική σύνταξη στην άπορη οικογένειά του.

 

Παναγιώτα Ατσαβέ

Φιλόλογος - Ιστορικός

Γενικά

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1836, για να καλύψει ένα μεγάλο κενό στην εκπαιδευτική πραγματικότητα τού νεοσύστατου ελληνικού κράτους, την έλλειψη σχολείων θηλέων. Ο στόχος αυτός φαινόταν όραμα ουτοπικό και προκλητικό μέσα στις συνθήκες τής εποχής, σε ένα κράτος που μόλις είχε συσταθεί και σε μία κοινωνία που αγωνιζόταν για τα στοιχειώδη μετά από έναν αιματηρό απελευθερωτικό αγώνα. Ωστόσο, ακριβώς για τον σκοπό αυτό συστάθηκε η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία.

Εμπνευστές τής ιδέας τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας υπήρξαν τρεις φωτισμένοι «δάσκαλοι»: ο Ιωάννης Κοκκώνης, παιδαγωγός με μεγάλη εκπαιδευτική, διοικητική και οργανωτική εμπειρία, ο Διδάσκαλος τού Γένους Γεώργιος Γεννάδιος, εκπαιδευτικός και λόγιος, δάσκαλος και συγγραφέας, και ο ιερωμένος Μισαήλ Αποστολίδης, με παράλληλη θεολογική, συγγραφική και εκπαιδευτική δραστηριότητα. Η πρόταση των τριών πρωτοπόρων συνάντησε τη θετική ανταπόκριση των επιφανέστερων ανδρών τής εποχής. Συνολικά εβδομήντα τρεις αγωνιστές τής Επανάστασης, επίσκοποι, πολιτικοί, υπουργικοί σύμβουλοι, δικαστικοί και λόγιοι ίδρυσαν την «εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικήν Εταιρείαν», τής οποίας η δράση επεκτάθηκε σε όλη την Ελλάδα.

O ναός τής Αγίας Αναστασίας τής Ρωμαίας στο Αρσάκειο Μέγαρο

 

Το σχέδιο που είχε εκπονήσει ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου για το κτήριο τού «Σχολείου Κορασίων τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας» στην οδό Πανεπιστημίου προέβλεπε και την οικοδόμηση ναού. Όμως, παρά τις μεγάλες συνεισφορές των ομογενών σε χρήματα και υλικά οικοδομών, ο προϋπολογισμός τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας γρήγορα ξεπεράστηκε. Το χρέος της μεγάλωσε και έτσι το ΔΣ έσπευσε να αναζητήσει ένα μεγάλο ευεργέτη ο οποίος θα συνεισέφερε ποσό ικανό για την αποπεράτωση τού κτηρίου. Στο πλαίσιο των ενεργειών αυτών δύο σύμβουλοι, ο Ανέστης Χατζόπουλος και ο Δαμιανός Γεωργίου, απευθύνθηκαν στον φίλο τους Απόστολο Αρσάκη, τον Έλληνα γιατρό και πολιτικό που ζούσε στο Βουκουρέστι, και ζήτησαν τη βοήθειά του.

Τον Οκτώβριο του 1850 επέστρεψε από τη Ρουμανία ο Ανέστης Χατζόπουλος εξουσιοδoτημένος από τον Απόστολο Αρσάκη να ανακοινώσει στο ΔΣ τής Εταιρείας την απόφασή του να καταβάλει όχι μόνο τα χρήματα που ήταν αναγκαία για την αποπεράτωση τού παρθεναγωγείου και τού ιερού ναού, αλλά και να αποζημιώσει την Εταιρεία για όσα είχε δαπανήσει μέχρι τότε για την αγορά τού οικοπέδου και την οικοδομή. Το ΔΣ τής Εταιρείας, μετά από έκτακτη συνεδρίαση, απέστειλε ευχαριστήριο επιστολή προς τον ευεργέτη, με την οποία τού ανακοίνωνε και την απόφασή το νέο σχολείο να ονομάζεται «Αρσάκειο» και ο ιερός ναός να τιμάται στο όνομα τού Αγίου τον οποίο θα προσδιόριζε ο ίδιος. Εκεί δε, κατ’ έτος, να τελείται αρχιερατική λειτουργία υπέρ τής σωτηρίας τού ιδίου και των οικείων του. Με απαντητική επιστολή του ο Αρσάκης ανακοίνωσε την επιθυμία του ο ναός να τιμηθεί στο όνομα τής Αγίας Αναστασίας τής Ρωμαίας, τής οποίας το όνομα έφερε η αγαπημένη του σύζυγος. Από τότε, συνυφασμένος με την ιστορία των Αρσακείων ο μικρός αυτός ναός αποτέλεσε τόπο λατρείας και προσευχής των μαθητριών τού Σχολείου.

img035

Η είσοδος τού ιερού ναού τής Αγίας Αναστασίας τής Ρωμαίας ήταν από την εσωτερική αυλή τού Αρσακείου Μεγάρου.

Κτισμένος σύμφωνα με το σχέδιο τού Καυταντζόγλου έτσι ώστε να ενώνει τα δύο άκρα των πτερύγων του σε σχήμα Π κτηρίου, ο ναός τού Αρσακείου είχε σχήμα ελλειψοειδές, το δάπεδό του ήταν μαρμάρινο και το τέμπλο κάρυνο με ωραίες αγιογραφίες. Η εγκατάσταση τού Σχολείου στο νέο οικοδόμημα έγινε τον Νοέμβριο τού 1852 χωρίς ιδιαίτερη τελετή, γιατί δεν κατέστη δυνατόν να παρευρεθεί ο ίδιος ο Απόστολος Αρσάκης. Η τελετή των εγκαινίων απεφασίστηκε να γίνει μαζί με τα θυρανοίξια τού ιερού ναού, τα οποία μετά από πολλές αναβολές πραγματοποιήθηκαν τελικά στις 22 Μαΐου 1855. Όμως ούτε και τότε μπόρεσε να παρευρεθεί ο ευεργέτης λόγω των «πολιτικών περιστάσεων» όπως είπε ο ίδιος. Γεγονός ήταν ότι το 1854-1855 είχε ξεσπάσει ο Ρωσοσυμμαχικός πόλεμος και τα γαλλικά στρατεύματα που είχαν καταλάβει τον Πειραιά έγιναν αιτία να ενσκήψει στην Αθήνα η μεγάλη επιδημία της πανώλης, θύμα τής οποίας ήταν και ο Γ. Γεννάδιος. Παρά την απουσία του όμως, ο Απόστολος Αρσάκης προσέφερε για τα εγκαίνια τού ναού ιερά σκεύη, έναν Επιτάφιο, πέντε αργυρά καντήλια, ένα δισκοπότηρο με όλα τα αναγκαία και έναν χρυσοκέντητο Σταυρό πάνω σε βελούδο για την Ωραία Πύλη.

Το 1891 οι εικόνες τού τέμπλου αντικαταστάθηκαν με νέες τού ζωγράφου και αγιογράφου Δημητρίου Γεωργαντά από την Τήνο. Ο Γεωργαντάς είχε σπουδάσει ζωγραφική στο «Σχολείο των Τεχνών» με δάσκαλο τον Νικηφόρο Λύτρα και συνέχισε στην Ακαδημία τού Μονάχου πλάι στον Νικόλαο Γκύζη. Στη βάση τής θολωτής στέγης υπήρχαν μικρά πολύχρωμα γυάλινα παράθυρα, από τα οποία έμπαινε φως αρκετό, ώστε να δημιουργείται στο εσωτερικό τού ναού κατανυκτική ατμόσφαιρα. Η είσοδός του βρισκόταν στην εσωτερική αυλή τού Σχολείου. Στην αυλή, μπροστά στην είσοδο τής Αγίας Αναστασίας εορτάστηκε το 1886, παρουσία των βασιλέων και των αρχών τής χώρας, η πεντηκονταετηρίδα τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Τα πρώτα χρόνια τής λειτουργίας τού ναού δεν υπήρχε τακτικός ιερέας. Στα πρακτικά τής Εταιρείας αναφέρεται ότι από το 1864 ο ιερέας εξομολογούσε τις μαθήτριες, ενώ το 1867 διορίστηκε τακτικός ιερέας, στον οποίο από το 1869 ανέθεσε το ΔΣ να εξηγεί κάθε Σάββατο το Ευαγγέλιο στις εξωτερικές μαθήτριες, οι οποίες μετά το μάθημα επέστρεφαν σπίτι τους και έτσι δεν εκκλησιάζονταν στην Αγία Αναστασία. Στην αρχή υπήρχε μόνο ένας ψάλτης, αργότερα προσελήφθη και δεύτερος. Κάθε Κυριακή και επίσημη θρησκευτική εορτή εκκλησιάζονταν στον ναό όλες οι εσωτερικές μαθήτριες μαζί με το προσωπικό τού Σχολείου. Όπως αναφέρει μάλιστα και η Ελένη Ζουζακίδου-Πολυζοπούλου, μία Αρσακειάς των αρχών τού 20ού αιώνα: «Σεβάσμιος γέρων λευΐτης προσήρχετο κατά τας Κυριακάς και τας εορτάς διά τα εκκλησιαστικά καθήκοντα διακονούμενος υπό δύο μικρών μαθητριών εξησκημένων εις την υπηρεσίαν. Ετέρα μικρά επίσης ησχολείτο με την πώλησιν των κηρίων. Εις το άκουσμα τής καμπάνας, με ευλάβειαν και θρησκευτικήν συναίσθησιν αι νεαραί προσήρχοντο εις τον χώρον τής κοινής λατρείας και κατελάμβανον τας θέσεις των. Χάρμα οφθαλμών αι Αρσακειάδες με την ομοιόμορφον και σεμνήν περιβολήν των, όταν με το βιβλίο τής εκκλησιαστικής μουσικής ανά χείρας (εις ευρωπαϊκήν παρασημαντικήν) έψαλλον μελωδικώτατα όλους τους ύμνους και τας ωδάς τής ακολουθίας και ανεγίγνωσκαν εκ περιτροπής τας καθημερινάς προσευχάς και την ερμηνείαν τού Ευαγγελίου. Τόση ήτο η έκστασις, τόση η κατάνυξις και η μυστικοπάθεια ώστε να μεταρσιώνῃ την ψυχήν και το πνεύμα εις κόσμους άλλους υψηλοτέρους. Και το ωχρόν φως των κανδηλών και ο καπνός τού θυμιάματος μαζί με τας ηλιακάς ακτίνας, όταν εισεχώρουν διά των πολυχρώμων υάλων τού θόλου, προσέδιδον όψιν φαντασμαγορικήν, πλήρη μυστηρίου. Και αι νεαραί απεχώρουν τού οίκου τής προστάτιδος Αγίας αφού έψαλον με γοργόν ρυθμόν τον ωραίον της ύμνον.»

Ag An002

Το εσωτερικό τού ιερού ναού τής Αγίας Αναστασίας τής Ρωμαίας. Διακρίνεται το τέμπλο, ο ιερέας τού ναού και οι μαθήτριες που φρόντιζαν τον ναό.

Τον Σεπτέμβριο τού 1868 η βασίλισσα Όλγα επισκέφθηκε το Αρσάκειο και παρακολούθησε τη θεία λειτουργία. Εκείνη ζήτησε από το ΔΣ να δημιουργηθεί χορωδία για να ψάλλει κατά τον εκκλησιασμό. Οι σύμβουλοι Λεβίδης, Κοντογόνης και Ρομποτής αναζήτησαν τα κατάλληλα πρόσωπα για την οργάνωση τής χορωδίας. Τη διεύθυνση αρχικά, για λίγο χρονικό διάστημα, ανέλαβε η Γερμανίδα δις Bauman. Τη διαδέχθηκε ο Φαβρικέζης και ο Πολυκράτης. Επί πολλά χρόνια ο Ιωάννης Σακελλαρίδης δίδασκε βυζαντινή μουσική και μάλιστα εισήγαγε την τετραφωνία στον ναό τού Αρσακείου το 1879.

Η Αγία Αναστασία λειτουργούσε όλο το έτος. Το κορύφωμα όμως τής θρησκευτικής κατάνυξης στο Αρσάκειο ήταν η μυσταγωγία τής Μεγάλης Εβδομάδας. Διαβάζουμε στην εφημερίδα «Ἑφημερίς» στις 30 Μαρτίου 1874: «Συγκινητικώτερον πολύ ετελέσθη η λιτανεία τού Επιταφίου εν τω Αρσακείω. Παρθένων χείρες εκεί, δι’ όλης τής χθες, άνθεσιν έρραινον και εκόσμουν και εποίκιλλον τον επιτάφιον, ου πέριξ, την εσπέραν δι’ αγνών γλυκυτάτων φωνών έψαλλαν εν χορώ και αληθεί συγκινήσει τα λυπηρά κείνα άσματα·μεθ’ ο, εγένετο κύκλω τού καταστήματος και εκτός αυτού η λιτανεία συγκινούσα μέχρι βαθυτάτων τον τυχόν εκείθεν διελθόντα και ιδόντα εν τω σκότει τας ευσεβείς κόρας κρατούσας λαμπάδας και παρακολουθούσας το τίμιον σώμα τού Σωτήρος ημών.»

img035 (2)

Ο Ἑπιτάφιος, κεντημένος στη Ρωσία, δώρο τού Αποστόλου Αρσάκη το 1874.

Αλλά και το Μεγάλο Σάββατο, όπως μάς λέει η Ελένη Πολυζοπούλου: «Ο φιλότιμος κηπουρός από πρωίας ησχολείτο με την διακόσμησιν τού κήπου και τού κομψού περιπτέρου με τους πίδακας και τας περικοκλάδας, όπου ετελείτο η Ανάστασις τού Σωτήρος και όπου προσήρχοντο ιερείς και εκκλησίασμα με το ανέσπερον φως, μόλις δε ηκούετο το χαρμόσυνον άγγελμα ερρίπτοντο οι πατροπαράδοτοι πυροβολισμοί και η πομπή εν συνεχείᾳ κατηυθύνετο εις την τραπεζαρίαν διά το πασχαλινόν δείπνον.»

Ο Απόστολος Αρσάκης, το 1874, με επιστολή του προς το Διοικητικό Συμβούλιο τού Αρσακείου ανήγγειλε τη δωρεά ενός χρυσοκέντητου Επιταφίου, ο οποίος σήμερα βρίσκεται στον ναό τής Αγίας Αναστασίας στο Αρσάκειο Ψυχικού.

 

«Κύριοί μου,

Παρά την εσωτερικήν λατρείαν προς το υπέρτατον Ον, θεωρήσας ανέκαθεν και την εξωτερικήν ως λίαν αναγκαίαν και λίαν συντελεστικήν προς διαμόρφωσιν εδραίων και όντως χριστιανικών χαρακτήρων, έγνων εν ταις τελευταίαις τού βίου μου ημέραις να προικίσω το τω ονόματί μου φερόμενον Παρθεναγωγείον δι’ ιερού αφιερώματος χρησιμεύσοντος εις τας ιεροτελεστείας τού Ναού αυτού.

Το αφιέρωμα, συγκείμενον εξ ενός Επιταφίου εν Ρωσσία καλλιτεχνηθέντος και ενός Σταυρού χρυσοκεντήτου ενταύθα κατασκευασθέντος, πέμπω υμίν σήμερον, Κύριοι, διά τού αυτὀθι κυρίου Νικ. Χατζοπούλου, εύχομαι δε ίνα η χάρις των πανσέπτων παθών τού Κυρίου και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού σώζη και διατηρή εσαεί το εν λόγω καθίδρυμα και καθοδηγή δε και στηρίζη εις την οδόν την καλήν τας εν αυτή διδασκομένας, προς ευτυχίαν τού Έθνους και προς χαράν και καύχημα εμού. Την ευχήν ταύτην μετά βαθυτάτης συγκινήσεως και εγκαρδίου πόθου αποτείνω τω Κυρίω…

Δέξασθε την διαβεβαίωσιν τής εξαιρέτου υπολήψεώς μου.

Εν Βουκουρεστίω, 4/14 Μαΐου 1874

 

Και άλλα αφιερώματα όμως κοσμούσαν τον ναό. Ο Έκτωρ Ρίκκης αφιέρωσε πολύτιμο πίνακα τής Σταυρώσεως τού Σωτήρος, και ο Στ. Φραγκιάδης το 1856 δώρισε πίνακα, αντίγραφο τού πίνακα τού Ραφαήλ με θέμα τη Μεταμόρφωση τού Σωτήρος. Και οι δύο αυτοί πίνακες σήμερα βρίσκονται στην Αγία Αναστασία στο Αρσάκειο Ψυχικού. Ο Ελευθέριος Ρηγάδης προσέφερε μαύρη ιερατική στολή για τις προηγιασμένες τελετές. Η σύζυγος τού Ρηγάδη προσέφερε ατλαζωτό κάλυμμα για την Αγία Τράπεζα και το 1874 κάλυμμα δισκοπότηρου, αέρα και μάκτρο χρυσοκέντητο πάνω σε ατλάζι. Τέλος, η κόρη τού Απόστολου Αρσάκη Ολυμπία Λαχοβάρη, η οποία διατηρούσε αλληλογραφία με την Εταιρεία μέχρι το 1893, απέστειλε πολύτιμα ιερά άμφια και σκεύη για την εκκλησία, καθώς και ένα αργυρό δοχείο Αγιασμού με επίπωμα που φέρει σταυρό και τρεις κηροστάτες.

Ο ναός τής Αγίας Αναστασίας στο κτηριακό συγκρότημα τού Αρσακείου στο κέντρο τής Αθήνας λειτούργησε μέχρι το 1930-31, οπότε το Σχολείο μεταφέρθηκε στο Ψυχικό. Τότε, το Διοικητικό Συμβούλιο τής Εταιρείας αποφάσισε, λόγω τής επικείμενης μεταφοράς των εσωτερικών Σχολείων στο Ψυχικό, να εκμεταλλευθεί εμπορικά τα κτήρια και να αξιοποιήσει την εσωτερική αυλή. Έτσι το 1930, προκειμένου να πραγματοποιηθεί το σχέδιο ανέγερσης κινηματοθεάτρου έπρεπε να αφαιρεθεί μέρος τής βορεινής πτέρυγας τού Αρσακείου Μεγάρου και να κατεδαφιστεί ο ναός τής Αγίας Αναστασίας. Για τον λόγο αυτό υποβλήθηκε ερώτημα στον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών για να διευκρινιστεί «ποίας υποχρεώσεις υπέχει η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία διά την κατεδάφισιν τού ναού». Πράγματι, στις 27 Φεβρουαρίου 1930 αποφασίστηκε η οικοδόμηση και η ενοικίαση τού κινηματοθεάτρου και ανακοινώθηκε ότι γύρω από τη θέση τής Αγίας Τράπεζας τού κατεδαφισθέντος ναού θα αναγερθεί ναΐδριο, μέσα στο οποίο και πάνω στη θέση που κατείχε η Αγία Τράπεζα θα έπρεπε να τοποθετηθεί πλάκα μαρμάρινη με την επιγραφή: «Η Θεία Λειτουργία ετελείτο εν τη θέσει ταύτη επί 81 συναπτά έτη». Τα ιερά σκεύη, οι φορητές εικόνες καθώς και ο χρυσοποίκιλτος Επιτάφιος, το δώρο τού Αποστόλου Αρσάκη, μεταφέρθηκαν στον ναό τής Αγίας Αναστασίας στο Αρσάκειο Ψυχικού. Το 1996, όταν το οικοδομικό τετράγωνο τής Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στο κέντρο τής Αθήνας αποκαταστάθηκε στην αρχική του μορφή από τη ΔΕΠΟΣ, στην κεντρική αυλή τού Μεγάρου σημειώθηκε ο τόπος όπου βρισκόταν ο ναός και κτίστηκε κόγχη στη θέση τού Ιερού. Όσο για τις νεαρές Αρσακειάδες, αυτές συνέχισαν να προσεύχονται στον καινούργιο ναό που κτίστηκε στο Αρσάκειο Ψυχικού και να λειτουργούνται εκεί μέχρι τις μέρες μας.

 

Παναγιώτα Αν. Ατσαβέ

φιλόλογος – ιστορικός